Siyasetin dijitalleşmesi denildiğinde çoğu zaman araçlar akla gelir: Sosyal medya kampanyaları, çevrimiçi mitingler, dijital bağış sistemleri, e-devlet uygulamaları… Bu bakış açısıyla; dijital, siyasetin ancak dışsal bir aracı konumuna yerleşir. Bu yaklaşım, siyaset kuramında uzun süredir var olan bir geleneğe yaslanır ve onu yansıtır. Devlet, iktidar ve meşruiyet; teknik araçlardan bağımsız olarak düşünülür. Araçlar değişir ama siyasetin özü sabit kalır.
Siyasetin dijital çağda geçirdiği dönüşüm genellikle tek yönlü bir süreç gibi anlatılır: Siyaset dijitalleşmektedir. Oysa bu anlatı, meselenin yalnızca yarısını görmemize neden olur. Çünkü aynı anda ters yönde işleyen bir süreç daha vardır: Dijital alanlar siyasallaşmaktadır.
Bu nedenle asıl soru şudur:
Siyaset mi dijitalleşiyor, yoksa dijital olan her şey giderek siyasal hâle mi geliyor?
Bu ayrım, dijital çağda iktidarın nasıl kurulduğunu anlamak açısından kritik önemdedir.
Araç Olarak Dijital, Alan Olarak Dijital
Siyasetin dijitalleşmesi denildiğinde çoğu zaman araçlar akla gelir: Sosyal medya kampanyaları, çevrimiçi mitingler, dijital bağış sistemleri, e-devlet uygulamaları… Bu bakış açısıyla; dijital, siyasetin ancak dışsal bir aracı konumuna yerleşir.
Bu yaklaşım, siyaset kuramında uzun süredir var olan bir geleneğe yaslanır ve onu yansıtır. Devlet, iktidar ve meşruiyet; teknik araçlardan bağımsız olarak düşünülür. Araçlar değişir ama siyasetin özü sabit kalır.
Ne var ki dijital çağda bu ayrım giderek bulanıklaşmaktadır. Çünkü dijital platformlar artık yalnızca siyasal mesajların taşındığı kanallar değil; siyasal ilişkilerin kurulduğu alanlar hâline gelmiştir.
Dijital Alanın Siyasallaşması
Bugün bir platformun algoritması, kamuoyu eğilimlerinde ve hatta kamusal kararlarda meclisteki bir tartışmadan daha belirleyici olabilmektedir. Bir algoritma ile belirlenmiş içerik sıralama veya öneri sistemi, hangi meselenin “gündem” olacağını fiilen tayin edebilmektedir. Bu noktada dijital alan, klasik anlamda tarafsız bir zemin olmaktan çıkmış ve doğrudan doğruya iktidarın üretildiği bir mekâna dönüşmüştür.
Bu durum, siyaseti yalnızca devlet merkezli düşünen yaklaşımları zorlamaktadır. İktidar, artık yalnızca yasalarla ve kurumlarla değil;
görünürlükle,
erişimle,
etkileşimle
şekillenmektedir.
Bu manzara, modern siyasal düşüncenin önemli bir uyarısını yeniden hatırlatır: İktidar yalnızca “emreden” değildir; aynı zamanda düzenleyen, sınıflandıran ve normalleştiren bir güçtür. Dijital sistemlerin, sanılan veya umulanın aksine siyasetin dışında, siyasete karşı ilgisiz ya da siyaseten yansız olmadıkları göze batmaya başlamıştır.
Kamusal Alanın Dönüşümü
Klasik kamusal alan anlayışı, yüz yüze iletişimi ve rasyonel tartışmayı merkeze alır. Gazeteler, kahvehaneler, meclis salonları bu alanın temel mekânlarıdır. Bugün ise kamusal tartışma büyük ölçüde ekranlar, sosyal mecralar ve internet ortamları üzerinden yürümektedir.
Ancak bu yeni kamusal alan:
Herkese eşit şekilde açık değildir,
Kuralları kullanıcılar değil, platformlar tarafından belirlenir,
Tartışma çoğu zaman derinlikten çok tepkiye dayanır.
Bu noktada dijital kamusal alan, özgürleştirici olduğu kadar sınırlandırıcıdır. Bir yandan sesini duyuramayanlara alan açar; diğer yandan bu alanın nasıl işleyeceğini belirleyen görünmez kurallar üretir.
Teknik Olanın Siyasi Olması
Dijital çağın en yanıltıcı kabullerinden biri, teknik olanın siyasetin dışında olduğu düşüncesidir. Oysa tarih bize bunun tam tersini gösterir. Yasalar kadar, altyapılar da siyasidir. Yol, harita, kayıt sistemi ve nüfus sayımı nasıl siyasal araçlarsa; algoritmalar ve veri setleri de öyledir.
Burada siyaset, yalnızca “ne yapılacağı” sorusuyla değil; “neyin mümkün kılındığı ve neyin görünmez bırakıldığı” sorusuyla ilgilidir.
Bu yaklaşım, iktidarı tek bir merkezde aramak yerine, onu gündelik pratiklerin içine yerleştirir. Dijital alan tam da bu nedenle siyasallaşmaktadır.
Dijital İktidarın Sessizliği
Klasik siyaset gürültülüdür: Nutuklar atılır, sloganlar yükselir, meydanlar dolar. Dijital iktidar ise çoğu zaman sessizdir. Kod satırlarında, tasarım tercihlerinde ve varsayılan ayarlarda gizlidir.
Bu sessizliği, onu daha etkili kılar. Çünkü görünmeyen iktidar, çoğu zaman sorgulanmaz. İnsanlar bir kuralın varlığını veya amacını tartışmak yerine, onun “doğal” olduğunu düşünme eğilimindedir.
Bu noktada dijital siyaset, klasik iktidar eleştirilerinin ötesinde bir dikkat gerektirir. Belki de bir miktar uyumsuzlara dikkat etmek uyarıcı olabilir.
Bir Yanılsamadan Çıkış
Siyasetin dijitalleştiğini söylemek, sürecin gerçekçi ama eksik olarak tanımlanmasıdır. Asıl dönüşüm, dijitalin siyasallaşmasıyla birlikte gerçekleşmektedir. Platformlar, ağlar ve algoritmalar; artık siyasetin alanı değil, aktörleridir. Bir benzetme yapmak gerekirse, bir tiyatro sahnesi ve dekorları hikâyenin bir parçasıdır ama dijital çağda siyaset oyununda dekorlar da birer oyuncu haline gelmektedir.
Bu nedenle dijital çağda siyaset, yalnızca kimlerin konuştuğuyla değil;
kimlerin görünür kılındığıyla,
hangi seslerin yükseltildiğiyle,
hangi ihtimallerin bastırıldığıyla
ilgili bir mesele hâline gelmiştir.
Dijital alanın en kalabalık panayır yeri olan sosyal medyaya kamusal alan ve kontrol kavramlarının ışığında bakmak için gelecek sayıda buluşmak dileğiyle…
